TVGĐPT – Cầu Hiền Chiếu (tức “chiếu cầu hiền”) được Ngô Thì Nhậm (Ngô Thời Nhậm, Ngô Thời Nhiệm) viết thay cho vua Quang Trung và được ban bố vào khoảng năm 1788 – 1789.
Ngô Thì Nhậm (1746-1803) hiệu là Hi Doãn, người làng Tả Thanh Oai (làng Tó), huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội). Năm 1775, ông thi đậu Tiến sĩ và từng được chúa Trịnh giao giữ chức Đốc đồng trấn Kinh Bắc. Khi hai nhà Lê – Trịnh sụp đổ (1788) ông theo phong trào Tây Sơn, sau được vua Quang Trung phong làm Lại bộ Tả thị lang, rồi thăng chức Binh bộ Thượng thư. Ông có nhiều đóng góp cho phong trào Tây Sơn và đã soạn thảo nhiều văn kiện quan trọng cho vua Quang Trung.
Nội dung Chiếu Cầu Hiền ngụ ý rằng hiền tài cũng như là sứ giả của thiên tử, nhưng cũng ngầm y trách trong hoàn cảnh can qua đầy khó khăn của vận nước suy vy lúc bấy giờ, các sĩ phu Bắc Hà hoặc là mai danh ẩn tích “trốn tránh việc đời”, bỏ phí tài năng; hoặc là ra làm quan thì sợ hãi, im lặng như bù nhìn “không dám lên tiếng”, hay chỉ làm việc lấy lệ, cầm chừng “đánh mõ, giữ cửa”; thậm chí có người còn “ra biển vào sông” tự vận… Từ thực tại đó vua Quang Trung ban ra chiếu chỉ “cầu hiền” với một tư tưởng, chính sách tiến bộ và dân chủ, mong mõi các hiền tài tham gia triều chính, ra sức giúp dân giúp nước
oOo
Nội dung
CHIẾU CẦU HIỀN
Từng nghe nói rằng: Người hiền xuất hiện ở đời, thì như ngôi sao sáng trên trời cao. Sao sáng ắt chầu về ngôi Bắc Thần[*], người hiền ắt làm sứ giả cho thiên tử. Nếu như che mất ánh sáng, giấu đi vẻ đẹp, có tài mà không được đời dùng, thì đó không phải là ý trời sinh ra người hiền vậy.
Trước đây thời thế suy vi, Trung châu gặp nhiều biến cố, kẻ sĩ phải ở ẩn trong ngòi khe, trốn tránh việc đời; những bậc tinh anh trong triều đường phải kiêng dè không dám lên tiếng. Cũng có kẻ gõ mõ canh cửa, cũng có kẻ ra biển vào sông, chết đuối trên cạn mà không biết, dường như muốn lẩn tránh suốt đời.
Nay trẫm đang ghé chiếu lắng nghe, ngày đêm mong mỏi nhưng những người học rộng tài cao chưa thấy có ai tìm đến! Hay trẫm ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự vương hầu chăng?
Kia như: Trời còn tăm tối, thì đấng quân tử phải trổ tài. Nay đương ở buổi đầu của nền đại định, công việc vừa mới mở ra, kỷ cương nơi triều chính còn nhiều khiếm khuyết; công việc ngoài biên đương phải lo toan; dân còn nhọc mệt chưa lại sức; mà đức hóa của trẫm chưa kịp nhuần thấm khắp nơi. Trẫm nơm nớp lo lắng, ngày một ngày hai vạn việc nảy sinh…
Nghĩ cho kỷ thì thấy rằng: Một cái cột không thể đỡ nổi một căn nhà lớn, mưu lược một người không thể dựng nghiệp trị bình. Suy đi tính lại trong vòm trời này cứ cái ấp mười nhà ắt phải có người trung thành tín nghĩa. Huống nay trên dải đất Văn hiến rộng lớn như thế này, há trong đó lại không có lấy một người tài danh nào ra phò giúp cho chính quyền buổi ban đầu của trẫm hay sao?
Chiếu này ban xuống, các bậc quan viên lớn nhỏ cùng với thứ dân trăm họ, người nào có tài năng học thuật, mưu hay hơn đời, cho phép được dâng sớ tâu bày sự việc. Lời nói nào có thể chọn dùng được thì cất nhắc không kể thứ bậc; chỗ nào không dùng được thì gác lại, không vì lời nói sơ suất vu khoát mà bắt tội. Còn người có nghề hay nghiệp giỏi, có thể cống hiến cho đời thì cho phép các quan văn, quan võ được tiến cử, nhưng vẫn dẫn vào đợi ra mắt, tuỳ tài lục dụng. Hoặc người nào từ trước đến nay tài năng còn bị che kín, chưa được người đời biết đến thì cũng cho phép dâng sớ tự tiến cử, chớ hiềm vì mưu lợi mà phải bán rao.
Này! Trong khoảng trời đất, hiền tài còn ẩn náu, trước đây thì nên như thế. Nay trời trong sáng, đất thanh bình, chính là lúc người hiền gặp hội gió mây, những ai có tài có đức hãy cùng cố gắng lên, ghi tên tại triều đình, cùng nhau cung kính, cùng nhau hưởng phúc lành tôn vinh.
Vậy bố cáo gần xa để mọi người đều biết./.
oOo
[*] Ngôi Bắc Thần: Chỉ sao Bắc Đẩu – ý nói ngôi thiên tử, tức ngôi vua (TVGĐPT).