Cá hóa Rồng

Cá hóa long, tức cá thành rồng
Vượt qua màn sóng vượt thinh không
Cá vượt vũ môn trong thần thoại
Là con cá chép theo giòng lên mây.

Đầu tiên, chuyện cá hóa rồng nằm trong kho tàng cổ tích Việt Nam. Trên các mái đình, chùa, trên các vì kèo, bờ tường của các ngôi đình xưa, người ta thường thấy hình đúc con cá bằng sứ, hay các hình thù chạm trổ hình cá. Đuôi là cá chép, nhưng đầu rồng với mắt rồng. Một lối chạm trổ rất xưa dựa theo sự tích ‘cá hóa long’ hay ‘cá hóa rồng’ được truyền tụng trong dân gian Việt Nam.

Dân gian truyền tụng cá hóa long
Nhấp nhô bay vọt qua thành Vũ Môn
Sông Đà gào thét sóng dồn
Qua đèo Đại Hãn mưa tuôn thành dòng.

Tại sao đuôi cá chép mà mang đầu rồng, mắt rồng? Trước hết, cá chép là loại cá biểu tượng cho tính kiên trì và bền chí mà trong truyền thuyết hay nhắc đến câu chuyện cá vuợt Vũ môn để hóa thành rồng; và rồng là con vật trong thần thoại, hình ảnh rồng bao giờ cũng được coi là biểu tượng cho mạnh mẽ cao quý linh thiêng.

Con rồng có thật hay không
Tung mây lướt gió ẩn trong mây trời
Biểu tượng sức mạnh tuyệt vời
Cùng con cá chép lên trời hôm xưa.

Theo sách Trung Quốc, rồng được sinh ra bởi sự kết hợp giữa khí biển và khí mây. Cũng có thuyết cho rồng là loài biến thể của một loài cá lớn và dài ở biển Đông. Do đó rồng có thể vùng vẫy dưới nước, lại có thể bay lên trời, tung lượn trên không trung và phun nước xuống trần gian làm thành mưa. Những loài cá dưới nước không thể phun mưa như rồng được.

Huyền thoại trần gian khéo vẽ vời
Rồng bay rồng lượn giữa trời bao la
Phun mưa làm gió mây là đà trôi
Cá thì bơi dưới nước thôi
Cho nên mong ước tung trời bay xa.

Và chuyện kể có một bầy cá chép vảy sáng bạc óng ánh, con nào cũng muốn vượt qua cửa rồng. Bởi chúng biết, hễ vượt qua cửa nhà rồng, chúng sẽ từ con cá chép tầm thường trở thành con rồng siêu phàm thoát tục. Nhưng khốn nỗi cửa nhà rồng cao quá, cả bầy cá nhảy mệt đứt hơi, va vấp sưng cả trán, tím mặt tím mày mà chẳng con nào nhảy qua được.

Nhảy cao thì té cũng đau
Cả bầy cá chép u đầu đứt hơi
Làm sao qua cửa nhà trời
Để tung vây cá sống đời cao sang
Trở thành linh vật siêu phàm
Thoát đời trần tục mơ màng lướt mây.

Vì mang mộng ước đó, bầy cá bàn nhau xúm lại xin Long Vương, cho hạ thấp cửa rồng xuống một chút. Long Vương không bằng lòng, thế là cả bầy cá chép rủ nhau qùy mọp xuống trước mặt Long Vương và không đứng dậy nữa.

Không cho thì cứ quỳ thôi
Cả bầy cá chép nhiều lời van xin
Long Vương xao động tâm hồn
Nhìn bầy cá chép tinh khôn mủi lòng.

Cuối cùng Long Vương mủi lòng chấp thuận đáp ứng yêu cầu của bầy cá. Thế là cá lớn cá bé thoải mái nhẹ nhàng vượt qua cửa rồng, hớn hở hể hả biến thành rồng. Nhưng không lâu sau, bầy cá chép biến thành rồng ấy phát hiện một điều là tất cả những cá chép hóa rồng, cũng chẳng có gì khác so với lúc chưa biến thành rồng. Thế là cả bầy lại đi tìm Long Vương nói ra cái điều đang ngờ vực trong lòng.

Cái bầy cá chép lôi thôi
Đòi hỏi xôn xao ngõ nhà trời
Thế nọ thế kia lòng chưa thỏa
Hóa rồng nhưng vẫn chẳng thảnh thơi.

Lúc ấy Long Vương cười bảo: “Cửa chính thức thì không thể hạ thấp, nếu các ngươi muốn có cảm giác thực sự của con cá hóa rồng, hãy trở về nhảy qua cái cửa không hạ thấp chiều cao kia kìa”. À! Thì ra:

Muốn hóa long phải nhảy qua cửa chính
Cửa chính cao vời cao ngất từng xanh
Có đâu hạ thấp ngon lành
Để cả bầy cá lao nhanh ngay vào.

Câu chuyện ngụ ‎ý muốn đạt được, muốn thay đổi từ cá hóa ra rồng để trở thành tầng lớp cao hơn thì phải cố gắng vượt mức độ, thậm chí hy sinh và mất mát, u đầu sứt trán, hết hơi… chứ đâu chỉ vì một lời nằn nì xin xỏ mà dễ dàng thăng tiến ngay được.

Dối gạt lòe nhau ở mẽ ngoài
Dùng lời miệng lưỡi để dụ thôi
Bên trong nào phải là như vậy
Sĩ diện hơn nhau ở mẽ ngoài.

Cái nhầm lẫn trong thói quen đánh giá vội vàng, cứ thấy bề ngoài quần là áo lượt thì tưởng bên trong túi đầy tiền, thấy đi xe xịn thì cho là ung dung giàu có, hay thấy bề ngoài giả vờ tay trong tay thì vội cho đó là hạnh phúc.

Triết học duy vật bon chen
Nguyên l‎ý chuyển hóa xanh đen vội vàng
Mua chuộc lấy sự giàu sang
Bằng tiền với bạc ngổn ngang tức cười.

Để ngày nay triết l‎ý trong nước đang vô cùng thich thú và cực kỳ hãnh tiến với câu cửa miệng, được trích dẫn từ câu nói của Rockerfeller là: “Điều gì không mua được bằng tiền, thì có thể mua được bằng rất nhiều tiền”. Và người trong nước thốt ra câu này ở bất kỳ trường hợp nào, với niềm hãnh diện, chả biết hãnh diện về tiền của tham ô đầy túi; hay hãnh diện vì nắm bắt được tâm l‎ý khôn ngoan cư xử ở đời; hay hãnh diện vì biết phô trương thứ ngôn ngữ cho là cao cấp mang tính cách triết l‎ý văn minh vật thể.

Chỗ nào cũng thấy câu này
Nghe xong để thấy biết ngay là người
Kiêu hãnh vật chất trong đời
Mua tình bằng lợi nhuận kiếm lời “đầu tiên” (tiền đâu?).

Theo thần thoại, những loài cá có thể hóa rồng được. Và trong sử sách ghi những loài đó là L‎ý Ngư tức cá gáy, cá chép. Có sách ghi, tương truyền hóa rồng là loài cá có tên Anh Vũ. Anh Vũ là tên một loài chim (người miền Nam kêu con két, người miền Bắc kêu con vẹt), Anh Vũ cũng là một loài cá có thịt rất ngon ngọt ở tỉnh Phú Thọ mà ngày xưa đem dâng vua, gọi là tiến vua.

Món ngon dành để tiến vua
Kiếp người dân dã kiếp ăn thừa
Xênh xang trong cõi trời dâu bể
Chênh lệch đời dân dã và vua.

Cá muốn thành rồng không phải dễ. Cá phải vượt Long môn hay Vũ môn. Theo tác giả Bửu Kế của Tầm Nguyên tự điển, Vũ Môn là tên một con sông, có một khúc hiểm trở, nước không thông lên trên, nhưng hễ con cá nào nhảy vọt lên trên thì hóa thành rồng.

Theo Đào Duy Anh trong Hán Việt tự điển, Vũ Môn là tên một khúc núi ở thượng du giang nước Tàu, thuộc tỉnh Tứ Xuyên, dưới chân núi có vực rất sâu, khi nước lụt lớn, cá lớn cá bé đua nhau tới đó nhảy thi, con nào vượt qua được Vũ môn (cửa nhà mưa) thì sẽ thành rồng.

Chuyện cổ tích Việt Nam kể rằng: Vào một năm hạn hán, số rồng quá ít không đủ điều hòa lượng nước khắp nơi, mới ra một kỳ thi kén thí sinh gọi là Thi rồng. Khi chiếu chỉ của Trời ban xuống, Thủy Tề loan báo tất cả các vật dưới nước tham gia cuộc thi. Cuộc thi có ba kỳ. Mỗi kỳ phải vượt qua một đợt sóng. Kẻ nào đủ sức đủ tài, vượt cả ba lần sóng mới được hóa rồng.

Cuộc thi gồm có ba kỳ
Gian nan khổ ải dự thi hóa rồng
Phun mưa cho thỏa tấc lòng
Gian nan khổ sở chờ mong tháng ngày.

Kỳ thi đó, bao nhiêu loài thủy tộc đến thi đều bị loại, vì không con nào vượt qua được ba đợt sóng. Mãi sau có con cá Rô, nhảy qua một đợt nhưng rớt ngay. Thứ đến con Tôm nhảy qua hai đợt, ruột gan vây vẩy râu đuôi gần hóa rồng. Nhưng đến đợt ba đuối sức ngã bổ nhào và lưng bị còng lại. Đến phiên cá Chép vào thi. Gió ào ào mây kéo ầm trời, cá chép vượt luôn ba đợt sóng và lọt vào Vũ môn. Cá chép thi đỗ, vảy đuôi râu sừng mọc đủ, vóc dáng oai linh, cá chép thật sự hóa rồng. Cá chép hóa rồng phun nước làm gió táp mưa sa, muôn loài sung sướng; sự sống được hồi sinh. Trong sách sử có một số địa danh ghi lại.

Chuyện các nơi này, có cá chép đua nhau
Đến dự thi ôm mộng khanh hầu
Vì đều muốn thỏa cầu ước nguyện.

Người Tàu cũng có Vũ môn.

Miền Bắc tại tỉnh Hưng Hóa (tên cũ của tỉnh Phú Thọ ngày nay) có ngọn núi tên là Long Môn. Trong Đại Nam Nhất Thống Chí, ghi rõ núi Long Môn có thác Bờ, núi chắn ngang nửa sông, nước xoáy mạnh ầm ầm trông ra biển.

Trong Đại Thanh Nhất Thống Chí ghi núi huyện Gia Hưng trông ra sông Cái, trên núi có cây ngải tiên, mùa xuân nở hoa, sau khi mưa, hoa rụng xuống nước, con vật nào nuốt được hoa ấy thì vượt được Long môn mà hóa thành rồng.

Hoa của ngải tiên rớt xuống dòng
Mùa xuân hoa nở thật thong dong
Cá nào đớp được bông hoa ấy
Sẽ biến thành rồng ai biết không.

Nay núi Long Môn châu Đà Bắc, phía trước trông ra sông Đà, gần đê Long thủy. Cũng sách ấy viết cá Anh Vũ thường vượt qua sông Gia Hưng hóa thành rồng bay đi.

Đại Thanh Nhất Thống Chí cũng ghi bên bờ sông có cái hang sinh sản nhiều giống cá Anh Vũ, thứ cá có sắc xanh biếc, mỏ đỏ như chim Anh Vũ, và giống cá này cũng hóa rồng.

Sách sử ghi lại để coi
Để thấy vạn vật cùng nòi tham lam
Ước mơ thỏa vọng mây ngàn
Giấc mơ quyền lực giang san đong đầy.

Ở miền Trung, tại tỉnh Nghệ An, Đại Nam Nhất Thống Chí có ghi tên suối Vũ Môn trong dãy Giăng Màn, trên núi có thác ba bậc, mỗi bậc rộng ba trượng, đứng xa ngoài trăm dặm chỉ thấy một làn khói đứng sừng sững trong màu núi xanh. Tương truyền hàng năm đến ngày cá chép vượt suối để hóa rồng, dân chài bảo nhau nếu không bủa chài vây lưới đúng ngày ấy thì toàn vùng mây mù đặc không ai dám vào.

Ca dao có câu “Mùng bốn cá đi ăn thề / Mồng tám cá về cá vượt vũ môn“.

Ngư chài bủa lưới giăng câu
Bủa vây cá chép mang mầu trần gian
Phun mưa vần vũ bạt ngàn
Sương giăng đỉnh núi vô vàn khó khăn
Đời sống ngư phủ nhọc nhằn
Sương lam sừng sững núi xanh tỏa mờ.

Tại tỉnh Bình Định, cũng có một địa danh tương truyền cá đến để vượt vũ môn. Đó là đoạn hầm Hồ ở Phú Phong, huyện Tây Sơn. Đây là một dải liên hoàn gồm suối, thác, hồ, sông, lạch… trải dài gần hai cây số men theo hạ lưu của một con sông, mà trong tác phẩm Bước Lãng Du miêu tả cảnh hoang sơ hùng vĩ này có thác, có ghềnh đá và có hầm nước tuôn dữ dội.

Một dải giang sơn đẹp gấm mây
Với toàn ghềnh thác suối cùng cây
Chơ vơ hoang lạnh mờ sương phủ
Ai dám vào nơi lạnh lẽo này.

Suối Hầm Hồ nhiều cá, đến đây vào mùa nước lụt, cá sông đổ về nguồn đẻ càng nhiều. Từng bầy chật dòng suối, đua nhay bay lên thác để trở về nguồn. Do đó thác Hầm Hồ còn tên là thác Cá Bay. Ngọn thác cao ba bốn thước, vì thế con cá nào không bay thì nhảy vọt.

Hình dung ra cảnh cá bay
Vảy cá óng ánh sao bay một vùng
Trời sinh cảnh đẹp lung linh
Cá được hóa rồng huyền thoại ngàn khơi.

Các ông bà già bảo rằng hàng năm Long Vương mở hai kỳ thi lớn. Cá các sông tụ về Hầm Hồ để dự thi, cho nên thác Hầm Hồ có tên nữa là thác Vũ Môn. Từ đó có câu “Về đây thi cá hóa rồng / Bâng khuâng nhớ đến anh hùng họ Mai”. Họ Mai là là Mai Xuơng trong phong trào Cần Vương ở Bình Định.

Cụ già thuở ấy xa xôi
Vuốt râu ngồi kể chuyện đời mà nghe
Lung linh huyền thoại lập lòe
Ghi vào sách vở vàng hoe núi đồi
Cho đời thi vị đẹp tươi
Nhớ về các cụ bùi ngùi nhớ thương.

Thật ra cá mơ hóa rồng cũng như con người, ước mơ bay bổng, mơ những điều tốt đẹp ngoài tầm tay và muôn đời chỉ có thể chỉ có trong mộng ảo. Cũng như l‎ý tưởng chủ nghĩa thế giới đại đồng, chính là ước mơ không tưởng. Trong một gia đình, ba bốn hay năm sáu người con, liệu đã hòa đồng được chưa, huống chi ôm mộng đại đồng thế giới. Mỗi người là một thế giới phức tạp và huyễn mộng mà đề ra một l‎ý thuyết chỉ có trong tưởng tượng, đó là ảo ảnh, phù du, phủ dụ tư tưởng, mộng mơ phù phiếm không bao giờ có trong đời thật.

Mộng mơ những chuyện trên trời
Từ ngữ phủ dụ một đời gió trăng
Mơ trăng tưởng tới chị Hằng
Giấc mơ ảnh ảo ánh trăng mơ huyền.

Mơ công danh sự nghiệp quá cao trong xã hội, cũng tương tự con cá mơ thành rồng để phun mưa làm gió, đòi hỏi vượt Vũ môn gian nan khổ ải. Các cụ xưa mượn tích này khuyên những người trẻ muốn lập chí qua câu: “Cá kia có chí hóa rồng / Con trẻ rèn luyện thì không hỏng tài”.

Nhưng sự kiện cá hóa rồng cũng là mơ ước của những người con muốn đền ơn đấng sinh thành: “Biết bao giờ cá hóa rồng / Đền ơn cha mẹ ẵm bồng ngày xưa”. Những câu ca dao nghe thấm đượm tình.

Cầu mong thành đạt trả ơn cha
Báo hiếu ơn mẹ đó là ước mơ
Ước mơ hiếu thảo mong chờ
Đền ơn bồng ẵm ngày xưa ngọt ngào
Mẹ là bóng cả cây cao
Trăm năm rũ bóng làm sao đáp đền.

Hoặc nỗi niềm của con người thể hiện qua câu ví: “Một ngày ở với người khôn / Cũng như cá vượt vũ môn hóa rồng”.

Trong hôn nhân, có những ước ao rằng: “Phận gái lấy được chồng khôn / Xem bằng như được vũ môn hóa rồng”. Trước những ước muốn như thế, chàng trai đã biện bạch: “Ví dầu quân tử lỡ thì / Anh như con cá chờ khi hóa rồng”. Và tất nhiên con cá chờ vượt Vũ môn trầy vây tróc vẩy, chứ nào có dễ. Cô gái bảo nhỏ rằng: “Chép lớn vẫn muốn lên rồng / Nhưng nhảy lên chẳng được hóa long… thì bể đầu”.

Theo truyền thuyết cá hóa long là cá gáy và cá chép. Nhưng dân gian cũng nhắc đến con cá rô thia, con cá mương, thậm chí con dơi, cả con ngựa… một cách mỉa mai: “Ngựa ô trổ mã thành rồng / Anh đây trổ mã thành chồng của em“.

Thác Bờ còn gọi là thác Vạn Bờ, được tạo bởi hàng trăm mỏm đá lớn nhỏ nhấp nhô như đàn voi khổng lồ giữa dòng sông Đà gầm thét, sinh ra một khu hiểm trở. Đại Nam Nhất Thống Chí đã chép như sau: “Ở địa phận Đà Bắc, đàng trước trông ra sông Đà có núi Long Môn, tên khác gọi là núi Thác Bờ, đá chắn ngang nửa dòng sông, thế nước xoáy dữ dội”. Đầu nhà L‎ý‎‎, quân đi đánh Ma Sa, đóng ở mỏm Long Thủy. Đầu thời Lê thì đi đánh đèo Cát Hãn, đường qua đê Long Thủy. Ngay giữa ghềnh đá có chỗ rộng năm, sáu trượng, người ta gọi là ao Vua, tức bến sông Vạn Bờ ngày xưa, thuộc xã Hào Tráng, châu Đà Bắc, thêm núi nữa là núi Ngải.

Như vậy thác Bờ trên sông Đà còn gọi là Long Môn, nơi có truyền thuyết “cá vượt vũ môn hóa rồng”. Cho nên “vũ” ở đây không phải là mưa, mà là vua Vũ. Long môn hay Vũ môn chính là nơi vua Đại Vũ nhà Hạ trị thủy, khơi thông dòng sông Hắc Thủy, một tên gọi khác của sông Đà, nơi lập quốc của người Việt.

Truyền thuyết Việt kể Tản Viên Thánh Sơn núi Ba Vì. Long Môn là dòng sông Đà đổi dòng, chảy ngược lên phía Bắc để tránh núi Ba Vì rồi đổ vào sông Thao và sông Lô tại ngã ba Bạch Hạc, Việt Trì. Trong Sơn Đường Dị Khảo có ghi âm nôm của chữ thác Bờ.

Long Môn còn là quê hương của nhà thơ Đường nổi tiếng Vương Bột. Vương Bột người Hòa Bình, Đà Bắc, cha làm quan ở Phong Châu, Phú Thọ. Từ ngã ba Việt Trì, Vương Bột xuôi dòng sông Hồng đi dự yến tiệc ở Đằng Vương Các Tự, tại L‎ý Nhân, Hà Nam chỉ mất một đêm. Cá Vương Bột vượt Vũ Môn Đà Bắc, hóa rồng Đằng Châu.

Truyền thuyết linh tinh chẳng sá gì
Long Môn cá chép ba kỳ vượt môn
Hóa rồng phun nước mưa nguồn
Cuối năm thu xếp đi luôn lên trời
Trần gian thế sự rối bời
Tâu sao cho đủ chuyện đời rối ren.

Ôn chuyện cá hóa long là ôn lại cổ tích trong kho tàng truyện cổ. Là huyền thoại, hay có thật, hay chỉ là hư cấu, cũng là kể tích xưa, một nét văn hóa đặc thù của dân gian người Việt.

Người Việt có lắm tích xưa
Dân gian to nhỏ cho vừa lòng ai
Chiều hôm đã gác non Đoài
Mênh mang chuyện kể mong ai vừa lòng.

oOo

[Trích trong bộ biên khảo “Xã Hội Việt Nam Xưa & Nay” của nhà văn Nguyễn Thị Mắt Nâu (tựa bài nguyên gốc là “Cá hóa Long”) – Nguồn: Chim Việt Cành Nam – Hình ảnh do Thư Viện GĐPT minh họa]