Chùa Khải Tường là một ngôi cổ tự được ‘sắc tứ’, trước đây tọa lạc trên một gò cao tại ấp Tân Lộc, thuộc Gia Định xưa (nay ở khoảng khu vực Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, số 28, đường Võ Văn Tần, quận 3, Tp.HCM, Việt Nam). Đây có thể được kể là ngôi già lam cổ nhất nhì ở vùng đất ấy, nhưng đã bị phá hủy dưới thời Pháp thuộc.
Ngược dòng thời gian, vào khoảng năm Giáp Ngọ (1744), Thiền sư Phật Ý – Linh Nhạc (1725-1821, người truyền tông Lâm Tế dòng Bổn Nguyên vào miền Nam nước Việt trước tiên) vâng lời Thầy, theo chân lớp lưu dân từ Đồng Nai xuống phía Nam. Trên đường đi, nhà sư gặp một Tăng sĩ trạc cùng lứa tuổi, không rõ họ tên và họ đã kết thành huynh đệ. Đến nơi ở mới tại làng Tân Lộc (có tài liệu viết là làng Hoạt Lộc hay xóm Chợ Đũi), hai người cùng khai phá đất rừng dựng lên một am lá thờ Phật và tịnh tu (khoảng năm 1744). Vài năm sau, để tiện việc tu hành, vị Tăng vô danh kia tách ra lập am riêng cách am cũ chừng vài mươi mét.
Đến năm Nhâm Thân (1752), Thiền sư Phật Ý – Linh Nhạc tu bổ am lá của mình thành chùa và đặt tên là Từ Ân, với ngụ ý là “nhờ lòng từ bi và ân huệ của Đức Phật mà bá tánh được bình an, tạo được cuộc sống ấm no và hạnh phúc nơi vùng đất mới”. Cùng khoảng thời gian đó, vị Tăng vô danh cũng tu bổ am lá trước đây thành chùa và đặt tên là chùa Khải Tường, với ngụ ý là “mở rộng phước lành cho bá tánh”. Vì vậy khi thực dân Pháp tiến chiếm Gia Định, họ gọi chùa Từ Ân là ‘chùa Sau’, còn chùa Khải Tường là ‘chùa Trước’ (pagode Avancée), về sau còn gọi là ‘chùa Barbet’ (pagode Barbet hay Barbé, tên viên sĩ quan Pháp chiếm đóng vùng đất này).
Căn cứ vào một số cứ liệu, thì vào ngày 23 tháng 4 năm Tân Hợi (25-5-1791), Nhị phi Trần Thị Đang (Thuận Thiên Cao Hoàng Hậu) sinh Nguyễn Phúc Đảm (về sau làm vua hiệu là Minh Mạng) nơi hậu liêu chùa Khải Tường, khi chúa Nguyễn Phúc Ánh đến đây trốn lánh quân Tây Sơn.
Năm 1804, sau khi lên ngôi, để tạ ơn che chở trước đây, vua Gia Long (tức chúa Nguyễn Phúc Ánh) đã gởi vào dâng cúng một tượng Phật A-di-đà lớn ngồi trên tòa sen, cao 2,5m bằng gỗ mít sơn son thếp vàng.
Năm 1832, nhớ tưởng nơi cha mẹ ông từng trú ngụ và cũng là nơi ông đã được sinh ra, vua Minh Mạng sai xuất bạc trùng tu ngôi chùa, đồng thời “cho mộ sư đến ở, cấp ruộng tự điền” để lo việc hương đăng, lễ tiết hàng năm.
Năm 1858, quân Pháp đánh phá cửa Hàn, Đà Nẵng (Tourane). Năm sau – 1859 lại vào tấn công Gia Định. Quân nhà Nguyễn thương vong lớn và tan rã gần hết. Thành bị hạ, Hộ đốc thành Gia Định là Võ Duy Ninh tuẩn tiết. Sau đó, Pháp đã cho phá hủy thành Gia Định, chia quân đóng rải rác tại Trường Thi, đền Hiển Trung (pagode des Mares) và các chùa: Khải Tường (pagode Barbe), Kiểng Phước (pagode des Clochetons), Cây Mai (pagode des Cai Mai). Riêng chùa Khải Tường, viên Đại úy Thủy Quân Lục Chiến Pháp tên Barbet nhận nhiệm vụ dẫn quân vào chiếm giữ. Barbet cho đem tượng Phật bỏ ngoài sân, cưỡng bức các nhà sư phải rời chùa.
Lúc này (1860) Nguyễn Tri Phương đang là Quân thứ Tổng thống đại thần trực tiếp chỉ huy quân đội tại Đà Nẵng, đã được triều đình Huế sung chức Gia Định quân thứ Thống đốc quân vụ, vào Nam để cùng Tham tán đại thần Phạm Thế Hiển trông coi việc chống Pháp. Ông đã chủ trương lập Đại đồn Chí Hòa (người Pháp gọi là Kỳ Hòa) làm căn cứ trấn thủ.
Vào một chiều gần cuối năm dương lịch (7-12-1860), quân binh Việt phục kích hạ sát Barbé, khi viên sĩ quan này cưỡi ngựa đi tuần đêm từ chùa Khải Tường đến đền Hiển Trung (trong vòng thành Ô Ma). Hơn hai tháng sau, viện binh của Pháp từ Thượng Hải kéo đến Sài Gòn rầm rộ, ngày 25-2-1861 quân Pháp đã tiến hành công phá Đại đồn. Sau vài trận chiến ác liệt, Đại đồn Chí Hòa thất thủ, Gia Định lại bị chiếm.
oOo
Khi chùa Khải Tường bị tháo dỡ, bức hoành phi “Quốc Ân Khải Tường Tự” được chuyển về chùa Từ Ân (nay ở đường Tân Hóa, thuộc quận 6, Tp.HCM) cất giữ, còn pho tượng Phật kể trên phải dời đi nhiều nơi, đầu tiên được đem về cất giữ trong kho phủ Toàn quyền. Năm 1929, khi Bảo tàng Blanchard de la Brosse (Musée Blanchard de la Brosse) khánh thành thì pho tượng được chuyển về bảo tàng lưu giữ, có thời gian giao về cho Hội Cổ Học Ấn – Hoa, rồi được trưng bày trong Viện bảo tàng Quốc gia Sài Gòn, sau năm 1975 đến nay là Bảo tàng Lịch sử TP.HCM.
Nền chùa Khải Tường cũ bị san lấp và Pháp xây cất một dinh thự dành cho quan chức trong bộ máy cai trị lên trên, mang địa chỉ số 28 đường Testard. Trước năm 1963, nơi đây dùng làm Trường Đại Học Y Dược. Sau khi chế độ của Tổng thống Ngô Đình Diệm sụp đổ, các tướng lãnh cho các cố vấn quân sự đến trú đóng. Sau năm 1975, nơi này trở thành Bảo tàng Chứng Tích Chiến Tranh.
Tuy nhiên, trong những câu chuyện về ngôi chùa Quốc Ân Khải Tường đã bị phá bỏ, có một tư liệu nữa (theo nhà văn Sơn Nam), thì chùa Khải Tường có thời gian “trở thành trường học nam sinh nhằm đào tạo giáo viên. Năm 1880, chùa Khải Tường bị tháo dỡ, trường dời qua cơ sở mới là trường Chasseloup Laubat xây cất xong khoảng 1877”; và cũng có những tồn nghi về địa điểm chính xác của ngôi chùa Quốc Ân Khải Tường mà có lẽ chúng ta sẽ đề cập trong một bài sưu khảo khác chi tiết hơn.
Hiện tại theo chúng tôi được biết, Sơn môn kế thừa và Tông môn Thiện tín đã phát nguyện kiến tạo một ngôi chùa Quốc Ân Khải Tường mới, tọa lạc tại xã Long Phước, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, Việt Nam để tưởng nhớ ngôi chùa cổ ngày xưa bị tàn phá. Chùa khởi công xây dựng từ năm 2009 đến nay (2025) vẫn chưa hoàn thiện hết các công trình theo dự án. Đặc biệt tại đây có ngôi bảo tháp cao 13 tầng rất trang nghiêm hướng mặt ra quốc lộ 51, được cho là bảo tháp cao nhất miền Nam Việt Nam hiện nay.
QUANG MAI sưu tầm
(Sử dụng nguồn tài liệu & hình ảnh từ Wikipedia, Google và AI)