TVGĐPT – “Ô Châu Cận Lục” (烏 州 近 錄) có nghĩa là ‘ghi chép thiết yếu về châu Ô’, do Sùng Nham Hầu Dương Văn An (1514-1591) sưu lục, nhuận sắc và kết tập thành sách từ năm 1553, được cho là đã in ra vào năm 1555 dưới triều Mạc Tuyên Tông. Đây là tài liệu “Địa phương chí” sớm nhất của Việt Nam, ghi chép về nhiều phương diện: núi sông, thành quách, phong thổ, nhân vật… của vùng đất miền Trung từ Quảng Bình vào đến Quảng Nam ở thế kỷ XVI.
Châu Ô cùng với châu Rí (cũng gọi là châu Lý) là vùng đất cũ của vương quốc Champa mà vua Champa là Chế Mân đã dâng làm sính lễ cho vua Trần Anh Tông và Triều đình Đại Việt (năm 1306), khi “chiếu cầu hôn” Công chúa Huyền Trân do sứ thần Champa dâng lên được vua Trần chấp thuận. Nhà Trần về sau đổi tên châu Ô thành Thuận Châu và châu Rí (Lý) là Hóa Châu.
Châu Ô là tên cũ của vùng địa dư từ đèo Lao Bảo đến lưu vực sông Thạch Hãn ở phía Nam tỉnh Quảng Trị ngày nay. Đến thời kỳ người làm sách “cận lục” này là Dương Văn An làm quan nhà Mạc (sung chức Lại khoa Đô cấp Sự trung, tước Sùng Nham hầu), thì châu Ô là phần phía Nam của xứ Thuận Hóa, tức tỉnh Thừa Thiên ngày nay.
Tuy bộ sách chỉ gọi là Ô Châu nhưng thực tế trong nội dung bao quát gần như toàn thể xứ Thuận Hóa từ năm 1555 trở về trước, nghĩa là toàn bộ các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên, Đà Nẵng và một số địa dư phía Bắc tỉnh Quảng Nam ngày nay.
Ô Châu Cận Lục đã từng được Phan Huy Chú nói tới trong “Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí” (phần Văn Tịch Chí) và Lê Quý Đôn nói tới trong “Phủ Biên Tạp Lục” (quyển 5). Tuy cả 6 bản sách hiện còn lưu trữ được không có bản nào trọn vẹn nhưng nhờ sự sưu lục, kết hợp các bản – trong đó một bản gọi là ‘Đại bản’ được tàng trữ tại trường Viễn Đông Bác Cổ và một ‘Tiểu bản’ do Linh mục Cadière lưu giữ – được nhiều người, nhiều dịch giả tổng hợp, bổ chính qua nhiều lần (xem thêm trong Lời giới thiệu), nên hiện tại Ô Châu Cận Lục vẫn là một nguồn tài liệu hữu ích quý giá để nghiên cứu về địa lý, xã hội và lịch sử miền đất châu Ô vào thế kỷ thứ XVI.
Sách Ô Châu Cận Lục được nhà xuất bản Văn Hóa Á Châu ấn hành năm 1961 do Bùi Lương dịch. Từ năm 1997 đến nay đã có nhiều nhà xuất bản khác ấn hành với nhiều dị bản của những người dịch khác nhau.
oOo