Trong Gia Đình Phật Tử Việt Nam (GĐPTVN), “Dây Thân Ái” là bài ca kết thúc một buổi sinh hoạt hoặc kết thúc một chương trình nào đó như trại mạc, hội hè. Bài hát được biết đến là sáng tác của Nhạc sỹ Lê Lừng, cũng chính là người vẽ ra Huy hiệu Hoa Sen, biểu tượng của tổ chức GĐPTVN. Tuy nhiên, cũng có anh chị em chưa biết đến xuất xứ thật sự của nó. Còn bạn? Bạn có biết bài ca Dây Thân Ái có nguồn gốc từ một bài dân ca buồn của Tô-Cách-Lan (Scotland)? Đó là bài “Bonnie Charlie” hay “Will Ye No Come Back Again”.
oOo
Trong thời Trung Cổ sơ kỳ, Vương quốc Scotland là một quốc gia độc lập, ngày nay là một quốc gia hình thành cơ cấu Vương quốc Liên Hiệp Anh và Bắc Ai-len (Ireland), vị trí địa lý chiếm 1/3 diện tích phía Bắc của đảo Anh, giáp giới Anh Quốc ở phía Nam và Đại Tây Dương bao quanh các mặt còn lại. Ngoài phần đại lục trên đảo Anh, Scotland có hơn 790 hòn đảo lớn nhỏ.
Tên bài hát “Bonnie Charlie” chính là tên của Bonnie Prince Charlie – tức Charles Edward Stuart (1720-1788), vương tử nhà Stuart (Stewart). Ông là cháu nội vua James II của Anh và Ireland, James VII của Scotland – vị hoàng đế cuối cùng của vương triều quân chủ Stuart bị lật đổ. Ông từ Pháp trở về Scotland trong một kế hoạch đổ bộ vào đất Anh của hạm đội Pháp, lãnh đạo phái Jacobite khởi nghĩa (năm 1745) nhằm khôi phục vương quyền của gia tộc; và dù đã tiến quân được đến gần sát London, đội quân Jacobite dưới sự lãnh đạo của ông bị thất bại nặng nề trong trận Culloden (ngày 16 tháng 4 năm 1746); Charles Edward Stuart cuối cùng phải lẩn trốn nhiều tháng ở vùng cao nguyên hiểm trở của Scotland trước khi trốn thoát và lại phải sống lưu vong ở Pháp. Về sau, do các điều khoản của Hiệp ước Aix-la-Chapelle, ông bị trục xuất khỏi Pháp; phần đời còn lại ông lang bạt khắp châu Âu và qua đời tại Rome, Italia vào năm 1788.
Bản nhạc “Will Ye No Come Back Again” được bà Carolina Oliphant (1766-1845), Phu nhân Nam tước William Murray Nairne sáng tác khá lâu sau cuộc khởi nghĩa của Jacobite dưới bút danh bí mật “B.B.” (Mrs. Bogan of Bogan/ Bà Bogan ở Bogan). Carolina Oliphant là một nhà thơ và nhạc sĩ lỗi lạc, nổi tiếng với các bài ballad trữ tình và các bài hát ca ngợi phong trào Jacobite. Ban đầu “Will Ye No Come Back Again” (tạm dịch: [Các người] sẽ không trở lại nữa sao?) chỉ là một bài thơ; sau này được chỉnh lý, phổ nhạc theo giai điệu dân ca cổ của Scotland và xuất bản bởi Nathaniel Gow.
“Will Ye No Come Back Again” thể hiện một giai điệu buồn với niềm nhớ nhung, mong chờ ngày trở về của chàng vương tử Bonnie Charlie qua lối hoà âm đặc trưng cho kèn túi (bagpipe) – biểu tượng văn hóa truyền thống lâu đời của Scotland, gắn liền với hình ảnh những người đàn ông vận váy kẻ sọc (tartan/kilt) của đất nước này. Trong lịch sử, tiếng kèn túi từng được quân đội Scotland dùng để truyền mệnh lệnh trên chiến trường hay để khích lệ tinh thần chiến đấu của các chiến binh trên mặt trận.
oOo
Từ đầu thập niên 1930, người Pháp đưa Phong trào Hướng Đạo do Robert Baden Powell sáng lập vào Đông Dương và Phong trào đã phát triển rất mạnh mẽ, ảnh hưởng đáng kể đến khắp cả nước. Gia Đình Phật Hóa Phổ (tên cũ của Tổ chức Gia Đình Phật Tử trước năm 1951) trong giai đoạn tiên phát cũng có được sự hỗ trợ từ các Trưởng Hướng Đạo, trong đó có Trưởng Lê Lừng, pháp danh Từ Mẫn, cũng là một Huynh Trưởng Gia Đình Phật Hóa Phổ. Bác Lê Lừng đã viết lời tiếng Việt cho bài ”Will Ye No Come Back Again” và đặt tên gọi là “Dây Thân Ái” vào giai kỳ sinh hoạt Gia Đình Phật Hóa Phổ. Bác kể:
“Vào những năm 1930, 1940 đa số người muốn hát cho vui đều hát theo bài hát tiếng Pháp” […] “đến như bài hát chánh thức của Hướng Đạo cũng bằng tiếng Pháp (Si nous voulons être forts…), cho đến ngày họp Hướng Đạo toàn quốc tại Huế, Trưởng Tạ Quang Bửu mới cất tiếng hát ‘Muốn nên người cường tráng ngày nay…’ trước mặt vua Bảo Ðại khăn đóng vàng, áo dài vàng đến dự lễ, bắt đầu cho những bài hát bằng tiếng mẹ đẻ cho Hướng Đạo Sinh.” […] “Có một số khá đông các em nhỏ con nhà lao động nghèo, không đủ phương tiện vào Hướng Đạo, nhưng lại thích hát. Ðêm nào, nhất là đêm trăng, các em đua nhau ca hát, nhưng bằng thứ tiếng Pháp không ra tiếng Pháp, rất khó nghe. Lúc ấy, tôi mới viết cho các em những bài hát tiếng Việt cho các em dễ nhớ, dễ hát và nhất là dễ hiểu” […] “Ở Gia Ðình Phật Hóa Phổ cũng vậy, tôi có viết nhiều bài hát tiếng Việt, theo điệu những bài Hướng Đạo cũng có, mà theo Kim tiền, Ðăng đàn cung v.v… cũng có. Trong số các bài tôi viết, nay có lẽ chỉ còn bài Dây Thân Ái mà thôi.” (Những ngày đầu Gia Đình Phật Hóa Phổ, Lê Lừng, Thư Viện GĐPT).
Tương tự như Gia Đình Phật Tử Việt Nam dùng bài “Dây Thân Ái” hơn 75 năm nay khi chia tay một buổi họp Đoàn, một cuộc trại hay một sự kiện bất kỳ; “Will Ye No Come Back Again” nguồn gốc và lời ca tuy buồn, nhưng thường được sử dụng để làm bài ca chia tay trong một số dịp lễ lượt, hội hè ở các quốc gia và thế giới. Điển hình như vào năm 1939 người Canada đã hát bài này để vinh danh George VI; năm 1946 nước Úc sử dụng nó khi chia tay Công chúa Elizabeth (sau này là Nữ hoàng Elizabeth II); tại Lễ bế mạc Thế vận hội mùa hè Melbourne năm 1956, một dàn hợp xướng Úc từng hòa tấu bài này để tiễn các vận động viên thể thao. Đây cũng là bản nhạc được Quân đội Anh trình diễn, hợp tấu trong các sự kiện ở doanh trại hay đường phố tuy không thường xuyên.
Kỷ niệm 75 năm thống nhất danh xưng
Gia Đình Phật Tử Việt Nam (1951-2026)
PHƯỚC KHÔI
oOo
Phiên bản bài hát “Will Ye No Come Back Again” với 3 loại nhạc cụ:
Kèn túi (pagpies), Khẩu cầm (harmonica) và Phong cầm (accordion)
Xem trên YouTube:
https://youtu.be/MS8-t-Kbpyg?si=pMeWzmj9NtArYYm-
