Tăng Ni, Phật tử Việt Nam – không chỉ là những người từng sống vào thời kỳ các cuộc Pháp Nạn lịch sử của Phật giáo Việt Nam ở các thập niên 60 thuộc thế kỷ XX, mà hầu hết những người Phật giáo phía Nam vĩ tuyến 17 trước năm 1975 và cả 2 miền Nam – Bắc kể từ sau năm 1975, đều biết có một Đài tưởng niệm 8 Thánh Tử Đạo thiếu nhi Phật tử bị thảm sát vào đêm lễ Phật Đản năm 1963 (Phật lịch 2507) tại Huế.
Biến cố xảy ra tại Đài phát thanh Huế khi đông đảo Phật tử Cố đô tập trung trước Đài phát thanh để nghe phát lại chương trình Lễ Phật Đản thì bị nhà cầm quyền đàn áp khiến 8 em Phật tử thiếu niên thiệt mạng trong đêm 8/5/1963.
Tưởng không cần nhắc lại nguyên nhân vụ thảm sát trên cũng như những hệ quả kéo dài nhiều tháng sau đó, vì gần như người Việt Nam nào (và một con số rất lớn người ngoại quốc) dù có theo đạo Phật hay không, đều đã quá tỏ tường bởi các hãng thông tấn, báo chí và các cơ quan chính phủ trong cũng như ngoài nước đã đăng tải quá nhiều tường thuật, tài liệu, kể cả tài liệu mật trong các Bộ, Ngành cao cấp của các chính phủ đã được bạch hóa. Chỉ mong rằng 8 cái chết thảm thiết trong một sự kiện hiền hòa, thuần túy tôn giáo (cũng như những sự hy sinh vì đạo – và chỉ đơn thuần vì đạo – xảy ra sau sự biến này) không bị ai bóp méo hay tranh công, “bẻ lái” qua những nguyên nhân khác, vì mục đích khác như nhiều bài báo hiện có trên mạng lưới thông tin, truyền thông toàn cầu lâu nay (buồn thay! có những bài đăng tải ngay trên websites của một vài hệ thống Phật giáo được cho là… “hợp pháp”!).
Bỏ qua những điều ấy, dưới đây chỉ xin ghi chép lại đôi dòng xem như chút tài liệu tìm hiểu về Đài Thánh Tử Đạo của Phật giáo Việt Nam trên xứ Huế để tưởng niệm Anh linh 8 Thành Tử Đạo vị pháp vong thân mà thôi…
Đài tưởng niệm Thánh Tử Đạo (cũng thường được gọi là Đài kỷ niệm Thánh Tử Đạo, Đài Thánh Tử Đạo) tọa lạc bên bờ sông Hương, ngay đầu múi cầu phía Nam của cầu Trường Tiền, thành phố Huế (góc ngã tư Lê Lợi – Hùng Vương), trước Đài phát thanh Huế (cũ). Công trình được kiến tạo theo đồ án kiến trúc của Kỹ sư Ngô Nẫm và được đặt đá khởi công xây dựng vào ngày vía Đức Phật A-di-đà – 17 tháng 11 năm Ất Tỵ (1965).
Đài tưởng niệm này có chiều cao 6 mét, nằm trong khuôn viên cũ trước đây có diện tích chỉ chưa tới 150m2. Toàn bộ khối kiến trúc được thiết kế gồm 3 phần: phần đế, phần thân và phần đỉnh. Phần đế tròn tượng trưng như một nấm mộ tập thể, gồm trụ đế và đài, có chiều cao 0,8m, chu vi khoảng chừng 9,91m.
Ngay trên khối đế lăng trụ tròn, dễ dàng nhận ra một đóa hoa sen cách điệu đường nét cứng cõi, có 8 cánh, tượng trưng cho Bát Chánh Đạo trong giáo lý Phật-đà, đồng thời cũng biểu trưng cho 8 vị Thánh tử vì đạo đầu tiên của Phật giáo Việt Nam ngã xuống trong mùa Pháp Nạn bi hùng.
Phần thân đài được thiết kế một tháp vuông hình khối lăng trụ 4 mặt cao 1,28m; các cạnh bên dưới 0,9m, thu hẹp dần lên trên còn 0,77m mỗi cạnh. Mặt trước tháp hướng ra ngã tư, bia mặt trước khắc lạc khoản. Bên trên ghi: “Phật Giáo Việt Nam – Đài Kỷ Niệm Thánh Tử Đạo – PL 2507 – 8-5-1963″ (nguyên văn)[*] và dưới cùng khắc dòng chữ: “Giáo Hội Thừa Thiên Phụng Lập”.
Phần giữa bia khắc pháp danh và họ tên 8 Thánh Tử Đạo thiếu niên Phật tử bị thảm sát vào đêm Rằm tháng Tư PL. 2507 (8-5-1963) trước Đài phát thanh:
- Tâm Đồng – Đặng Văn Công.
- Tâm Thành – Dương Viết Đạt.
- Tâm Thanh – Nguyễn Thị Yến.
- Tâm Thông – Nguyễn Thị Phúc.
- Tâm Hiển – Lê Thị Kim Anh.
- Tâm Thuận – Trần Thị Phước Trị.
- Tâm Chánh – Nguyễn Thị Ngọc Lan.
- Tâm Tôn – Huyền Tôn Nữ Tuyết Hòa.
Mặt bia phía sau tháp, khắc sâu vào đá cẩm thạch là bài minh bằng chữ Hán viết theo lối chân phương, lời văn vô cùng thống thiết, đã được người sau Việt dịch ra như sau:
Toàn thiện thay Tám vị Thánh
Sanh là tuấn anh chết thành Thánh linh
Sông Hương núi Ngự rạng rỡ kết tinh
Chánh ngược triều Ngô thân dẫu gặp
Hồn mai nước Phật kiếp lai sanh
Thà cam nát thịt tan xương giữ gìn Chánh Pháp
Mặc kẻ báng Tăng huỷ Phật họ phải hy sinh
Nhìn xưa rồi ngó lại nay kẻ Đại bi rồi mới là Đại lực
Không sau mà chẳng có trước
Chỉ tranh đấu cho thấy uy danh.
Phần đỉnh của Đài tưởng niệm cao khoảng chừng 1,5m. Sát ngay trên trụ tháp được trang trí một đài hoa, mỗi cạnh vuông có 4 cánh sen phần dưới (cánh sen ngược) bao bọc, tiếp lên trên là một gương sen tròn, và trên nữa là 3 quả cầu chồng lên nhau tượng trưng cho Phật-Pháp-Tăng 3 ngôi Tam Bảo.
Trên cùng của Đài tưởng niệm đặt một bánh xe Pháp Luân 12 căm (nan) bằng đồng, tượng trưng cho Thập Nhị (12) Nhân Duyên trong giáo pháp Phật Giáo.
Trải qua bao biến thiên lịch sử, thành phố Huế từ bấy đến nay đã có nhiều thay đổi. Ngôi nhà Đài phát thanh, nơi xảy ra biến cố đổ máu đầu tiên của “Pháp nạn 63” đã bao lần thay ngôi đổi chủ, hiện nay cũng đã bị phá bỏ để tạo thành một vườn hoa. Con đường Lê Lợi từng chứng kiến tai ương cũng đã nhiều lần được sửa sang, mở rộng khiến khuôn viên và quang cảnh Đài tưởng niệm Thánh Tử Đạo vốn xưa đã rất ‘khiêm tốn’ nay lại càng thêm ‘khiêm tốn’ hơn xưa.
Mới đây, trong năm 2009 và 2010, Đài tưởng niệm Thánh Tử Đạo đã được trùng kiến, mở rộng khuôn viên, nâng cao bệ và dời khối thiết kế đài thụt vào trong vài mét để có không gian hành lễ thoáng rộng hơn cho Tăng Ni, tín đồ Phật tử cũng như khách hành hương mỗi dịp đến dâng hương, tưởng niệm không chỉ 8 Thánh Tử Đạo đầu tiên đã vị pháp vong thân nơi xứ Thần kinh, mà tâm tưởng chí thành vô hình chung xem như đang được đứng trước Đài tưởng niệm Chư Thánh Tử Đạo trong các mùa Pháp Nạn ở Thừa Thiên – Huế nói riêng và của Phật giáo Việt Nam nói chung.
QUANG MAI
oOo
[*] Những tài liệu, bài báo ghi dòng lạc khoản khác với trên đây đều không chính xác theo kiến tạo ban đầu cũng như trong đợt mới trùng kiến gần đây (2009-2010).
(Hình minh họa trong bài của Thư Viện GĐPT – thiết kế có xử dụng một số chi tiết lấy từ báo Kiến Thức).