“Tâm viên ý mã” (心 猿 意 馬) dịch theo tiếng Việt là: “Tâm khỉ – Ý ngựa”, nghĩa đen là tâm như khỉ vượn nhảy nhót, ý như con ngựa chạy rông. Câu này có ý nghĩa tượng trưng và ẩn dụ không chỉ trong triết lý và Thiền học Phật giáo mà cả Nho giáo và Lão giáo cũng dùng để ẩn dụ về tâm trí bất định, thường biến của nội tâm con người.
Hình ảnh [tâm viên, ý mã] ấy diễn tả một cách sinh động bản chất phóng dật của con người: Tâm luôn dao động, khó giữ yên; ý không ngừng chạy theo đối tượng, hết vui lại buồn, hết thương lại giận… Câu ẩn dụ này thường được dùng để ví cho vọng tâm của con người luôn luôn biến động bất định, tương tự với ý nghĩa của câu “tam tâm nhị ý”. Khi tâm ý chưa được thuần phục, con người bị cuốn theo cảm xúc, vọng tưởng, đánh mất sự an bình vốn có.
Theo quan niệm Thiền học thì loài khỉ tượng trưng cho cái tâm buông lung của con người, điều khiển ý muốn và hành động của con người. Loài khỉ vốn hiếu động, liến thoắng, lăng xăng láu táu nhảy nhót, chuyền leo, không chịu ngồi yên, cũng giống như cái tâm con người luôn lao xao bất định, dao động không yên. Tương đồng với “tâm viên” (tâm trí của con khỉ) là “ý mã” (ý thích của con ngựa). Tâm – ý theo nhau, tâm chạy rông, ý cũng chạy rông, nên để giữ cho tâm ý ở yên, tập trung tư tưởng vào một chỗ là chuyện không dễ, bởi vậy nên có câu “tâm viên bất định, ý mã nan truy” (Ngụy Bá Dương), nghĩa là tâm khỉ không định, ý ngựa khó theo (vượn lòng nhảy nhót không yên, ngựa ý rong ruổi theo liền khó thay!) để diễn tả tâm ý con người như loài khỉ vượn chuyền cành nhảy nhót trên cây, như loài ngựa hoang phóng dật chạy rông nơi đồng nội. Hai phạm trù tâm – ý luôn gắn liền với nhau, nên muốn định tâm thì phải kiểm soát những ý nghĩ buông lung. Người hành thiền, dù là hành giả theo pháp môn của Phật giáo hay Lão giáo, Cao Đài giáo hoặc các phái Thiền khác… điều tối kỵ là bị ‘phóng tâm’, cho nên việc thực hành đầu tiên của hành giả là phải “giữ chặt” lấy tâm ý, không để cho tâm ý xao động, nghĩ ngợi luông tuồng.
Theo Duy Thức học, trong thân người có 6 căn: Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý, đó là nơi cộng hưởng với 6 trần: Sắc, thanh, hương, vị, xúc pháp và xuất phát ra 6 thức: Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức – tức là nhóm tập trung vào nguồn ý thức, tư tưởng. Ý thức đại diện cho 5 căn, 5 trần xông pha theo “con ngựa” trên đường đời để rồi lưu chuyển vào thế giới sanh tử triền miên hay sẽ vào đường đạo dẫn đến Niết-bàn tịch tĩnh. Tâm viên ý mã cũng là chơn tướng dục vọng đã được các thiền sư – hành giả nhận biết từ lâu. Người lợi căn thì quán chiếu vọng niệm ‘tự tánh không’ là không tướng, phi tướng, phi ngã, phi nhân ngã. Người độn căn thì quán xét để nhận biết và diệt trừ tâm loạn động, ý lăng xăng nhằm giúp tâm ý định tĩnh, lánh xa phiền não. Cả hai đều xa rời vọng tâm, an trú trong tịnh lạc Niết-bàn (nirvana).
Theo giáo lý Phật giáo, người tu học – hay bất kỳ ai muốn sống an lạc – đều phải tìm cách chế ngự “con khỉ” và “con ngựa” trong tâm ý mình, bởi chính tâm ý này là gốc của mọi hành động, lời nói, và nghiệp quả. Tâm trí chúng sanh vốn thường xao động, buông lung, dễ mất kiểm soát và thường hướng về ngoại cảnh, cho nên phải tinh cần tu tập, hành trì, khống chế vọng tưởng điên đảo, phóng dật để được tĩnh tâm. Tâm an thì cảnh an. Tâm loạn thì cảnh loạn.
Tâm ý con người thay đổi mau lẹ trong từng phút từng giây theo ngoại cảnh, đây gọi là cái tâm vọng động. Tâm của chúng sanh tựa như khỉ, như vượn, khó kiểm soát, khó canh chừng. Ý của chúng sanh thì mênh mang, huyễn tưởng hết Đông qua Tây, hết quá khứ tới vị lai… Trong chớp mắt có thể nhiều ý tưởng khởi sinh, khởi diệt tiếp nối nhau ý này sau ý khác, đang nghĩ chuyện này, thoắt nghĩ sang chuyện khác, thoáng hiện, thoáng mất nhanh chóng trong trí óc tựa như con ngựa tự do phóng túng, rông ruỗi trên thảo nguyên bát ngát bao la. Tâm như con khỉ, ý như con ngựa là hình tượng ẩn dụ tâm chúng sanh như con khỉ luôn nhảy nhót, con ngựa chạy luôn chân, tâm ý không lúc nào ngừng xao động.
Chúng ta tìm thấy “tâm viên – ý mã” được đề cập đến trong một số tác phẩm và giai thoại lưu truyền:
– Trong Khóa Hư Lục, bài ‘Bàn về tọa thiền’ Trần Thái Tông (1218-1277) viết: “Nếu khi ngồi thiền, chẳng tắt mọi niệm, thì tâm vượn nổi dậy, ý ngựa lông bông”.
– Trong bài kệ Vô Thường, phần ‘Sám hối tội căn do mũi’ ghi: “Ý ngựa chạy theo mãi / Vượn tâm buông thả hoài”; và bài Chí Tâm Phát Nguyện, phần ‘Sám hối tội căn do ý’ ghi: “Nguyện tâm vượn đừng khua múa / Nguyện ý ngựa tắt roi kìm”.
– Tuệ Trung Thượng Sĩ (Hưng Ninh Vương Trần Quốc Tung, 1230-1291) viết: “Miết nhĩ tùy tâm viên ý mã, nan miễn lợi lụy tỏa danh cương”, tạm dịch nghĩa là: “Bỗng chốc theo tâm khỉ ý ngựa, tránh được sao lợi buộc danh giàm!”.
– Tổ Phá Am (1136-1211) đang thuyết pháp, có người hỏi: “Tâm viên ý mã không thể nắm bắt, xin Hòa Thượng từ bi khai thị”. Tổ đáp: “Nắm bắt nó làm gì? Hãy như gió thổi, nước tự nhiên thành gợn sóng lăn tăn”.
Phật dạy: “Như người cầm đèn đi trong gió, phải che đèn cho khỏi tắt”. Người tu tập giữ tâm cũng vậy. “Che” không phải để tách khỏi đời, mà để bảo vệ ánh sáng tỉnh thức giữa đời. Khi tâm được soi rọi bằng tuệ giác, chúng ta sẽ thấy mọi cảm xúc chỉ là như làn mây thoáng trôi, như giòng nước chảy, không cần bám giữ. Vui đến, biết vui; buồn đến, biết buồn; tất cả đều sinh diệt trong một giòng chảy vô thường biến hiện.
Trong đời sống chúng ta hằng ngày, giữ tâm vững là một phép thực tập quan yếu. Khi được lời khen, hãy tập không kiêu hãnh; khi bị lời chê, hãy tập không sân hận; khi thành công, không khởi tâm ngã mạn; khi thất bại, không khởi ý tuyệt vọng. Người có tâm định như người lái thuyền giỏi: Đối diện gió nghịch vẫn giữ được đường thuyền tiến, gặp sóng dữ vẫn giữ vững hướng thuyền đi. Đó là kết quả của quá trình hành trì, quán chiếu và luôn tỉnh thức từng giây từng phút.
Khi tiếp xúc, bàn luận một sự việc gì mà người đối diện (hay có khi là chính ngay chúng ta) quá huyên thuyên, đi quá xa vấn đề trọng tâm chính yếu, chưa nói xong việc này đã bắt qua chuyện khác – đó là “ý mã”. Tâm con người chúng ta cũng thế, cứ lăng xăng, lộn xộn, suy nghĩ hết chuyện này đến chuyện khác – đó là “tâm viên”. Tâm ý này sẽ đưa chúng ta đến chỗ loạn động, phát sinh ra mọi thứ phiền não, cấu uế nếu không tu tập Giới, Định, Tuệ. Bởi thế kinh sách có câu: “Giữ xét tâm viên, quán sát thực tướng”. Ý làm chủ mọi hành động, tạo tác, mọi nghiệp thiện lành hay hung dữ, xấu ác. Từng ngày, từng giờ, từng sát-na nếu luôn tu tập để bớt đi tác ý khi tiếp xúc với ngoại cảnh thì nguồn an lạc sẽ dần tăng trưởng, tâm sẽ không còn tán loạn và dần đạt đến sự định tĩnh, an bình.
Mỗi sớm mai thức dậy, nếu để ý, chúng ta sẽ thấy tâm mình đã phát khởi vô vàn ý nghĩ lan man chỉ trong vòng vài phút đồng hồ: Công việc ngày hôm nay phải làm; người nọ ngày hôm qua khiến ta bực bội; kế hoạch cho ngày hôm mai; ưu tư nhớ nghĩ về quá khứ; nỗi lo lắng cho tương lai… Tâm ý liên tục “nhảy số” từ quá khứ sang tương lai, rất hiếm khi ở lại trong hiện tại “tại đây và ngay lúc này”. Do đó, chúng ta có thể đang sống mà không thật sự sống; đang nghe mà không thật sự nghe; đang nhìn mà không thật sự nhìn. Đức Phật dạy: “Tâm là gốc vạn pháp”; “Tâm bình, thế giới bình”. Muốn được sống đời an yên, tĩnh mặc, hãy bắt đầu bằng việc rèn tâm, luyện tâm.
Rèn tâm không phải là bắt ép nó “đứng yên”, mà là hiểu rõ bản chất của nó. Tâm vốn linh hoạt, sinh động, nếu chế ngự bằng ức chế, cưỡng bức, nó sẽ có xu hướng phản kháng mạnh hơn. Cách duy nhất rèn tâm hữu hiệu là quán sát, theo dõi nó: Thấy tâm đang chạy, biết nó đang chạy. Thấy buồn, biết đang buồn. Thấy giận, biết đang giận. Thấy tham, biết đang tham… Chỉ cần biết, không cần phán xét. Khi ánh sáng của chánh niệm soi đến, bóng tối sẽ tự tan.
Luyện tâm là hành trình suốt đời, nhưng mỗi giây phút nhận ra ý mình đang rong ruổi, biết nhẹ nhàng đưa nó quay về với chơn tâm, chánh niệm, ấy là đã thắng được một bước ngắn. “Con khỉ” và “con ngựa” trong tâm ý dần dần thuần phục, không còn lôi kéo ta rong ruỗi vô định nữa, mà trở thành sức mạnh vô hình đưa ta trở về “nhà” – về với bản tánh, tự tâm, nơi có sự an nhiên, tĩnh lặng và tự tại tự do thật sự.
Tâm viên ý mã là căn bệnh chung của con người thời hiện đại: Thời của mạng xã hội, của chatgroup và workgroups, của tự động hóa, của A.I…, thời của tốc độ và áp lực, của giành giật, đua tranh, của nhu cầu vất chất không có điểm giới hạn…, thời của môi trường đạo đức ngày càng bị thao túng và môi sinh ngày càng nhiễm độc… Chúng ta bị kéo ra khỏi chính mình bởi vô số tiếng chuông, tiếng “bíp”, tiếng “tin tin” thông báo, tin nhắn, công việc từng phút, từng giờ. Mỗi lần tâm ý chạy theo một thứ, năng lượng liền bị chia nhỏ, phân tán, manh mún. Càng chạy theo, càng kiệt sức… Giữ tâm yên hiện nay, “tại đây và bây giờ” khó hơn bao giờ hết, nhưng cũng chính vì thế mà lại càng cần hơn bao giờ hết.
Phật tâm không phải tự nhiên mà có, tâm Phật cũng tự trong chỗ tâm phàm được gạn đục khơi trong mà trở thành, cũng như đóa sen tinh khiết ngát hương được nảy mầm vươn lên từ tận đáy bùn ô trược đó thôi.
QUANG MAI
Tham khảo:
– Tự điển Phật học Online.
– phatgiao.org.vn
– Wikipedia.
– Tâm viên ý mã – đỉnh đá đơn côi.
– Tâm viên – Ý mã – Thức nhân.