Nepal được thế giới biết đến với dãy Himalaya và Lumbini, nơi Đức Phật đản sinh. Tuy nhiên, Phật giáo tại quốc gia Nam Á này không chỉ hiện diện trong một thánh tích.
Trải qua hơn hai thiên niên kỷ, Phật giáo Nepal đã hình thành một diện mạo đa dạng, kết hợp truyền thống Newar ở thung lũng Kathmandu, Phật giáo Tây Tạng vùng núi và phong trào phục hưng Theravāda.
Nepal nằm giữa Ấn Độ và vùng Tây Tạng, trên những tuyến giao lưu lâu đời nối đồng bằng sông Hằng với cao nguyên Himalaya. Vị trí ấy khiến Nepal trở thành nơi gặp gỡ của nhiều cộng đồng, ngôn ngữ và truyền thống tôn giáo. Phật giáo tại đây vừa tiếp nhận ảnh hưởng từ Ấn Độ, vừa trao truyền nhiều giá trị nghệ thuật và tư tưởng lên Tây Tạng, đồng thời phát triển những hình thức bản địa đặc sắc.
Theo kết quả tổng điều tra dân số Nepal năm 2021, khoảng 2,39 triệu người, tương đương 8,21% dân số, tự nhận là Phật tử. Phật giáo là tôn giáo lớn thứ hai tại Nepal, sau Ấn Độ giáo với hơn 81% dân số. Tuy nhiên, những con số này chưa phản ánh đầy đủ đời sống tín ngưỡng vốn có nhiều sự giao thoa. Không ít người cùng tham dự nghi lễ hoặc tôn kính những hình tượng thuộc cả Phật giáo và Ấn Độ giáo.
Từ Lumbini đến thung lũng Kathmandu
Lumbini, thuộc vùng đồng bằng Terai ở miền Nam Nepal, là địa danh thiêng liêng bậc nhất đối với Phật tử thế giới. Đây được thừa nhận là nơi Hoàng hậu Māyā sinh Thái tử Siddhārtha Gautama, người sau này thành tựu giác ngộ và trở thành Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Lumbini cùng Bồ Đề Đạo Tràng, Sarnath và Kushinagar tạo thành bốn thánh tích gắn với những sự kiện trọng đại trong cuộc đời Đức Phật.
Giá trị lịch sử của Lumbini được củng cố bởi trụ đá do Hoàng đế Aśoka cho dựng vào thế kỷ III trước Tây lịch. Dòng chữ khắc trên trụ ghi nhận nơi đây là địa điểm Đức Phật đản sinh. Những dấu tích tu viện và bảo tháp từ thế kỷ III trước Tây lịch đến thế kỷ XV cho thấy Lumbini đã sớm trở thành trung tâm hành hương. Năm 1997, nơi này được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Trung tâm của khu Thánh tích là đền Māyādevī, khu vườn thiêng, hồ nước truyền thống và trụ đá Aśoka. Chung quanh là khu tu viện quốc tế với những công trình do nhiều quốc gia và truyền thống Phật giáo xây dựng. Vì thế, Lumbini hôm nay không chỉ lưu giữ ký ức về sự đản sinh của Đức Phật mà còn là nơi Phật giáo Theravāda, Đại thừa và Kim Cương thừa cùng hiện diện.
Gần Lumbini còn có Tilaurakot, thường được liên hệ với kinh thành cổ của dòng họ Śākya, nơi Thái tử Siddhārtha sống trước khi xuất gia; cùng Ramagrama, địa điểm được tin là còn lưu giữ một phần Xá-lợi Đức Phật. Những di tích này tạo nên một không gian văn hóa rộng hơn, giúp người hành hương tìm hiểu cuộc đời Đức Phật thay vì chỉ đến lễ bái tại một điểm.
Dù là quê hương của Đức Phật, Phật giáo Nepal không phát triển theo một đường thẳng liên tục. Qua nhiều thời kỳ, tôn giáo này chịu tác động của sự thay đổi vương triều, xã hội và quan hệ với các khu vực lân cận. Dưới thời Licchavi và Malla, thung lũng Kathmandu trở thành một trung tâm lớn của Phật giáo Đại thừa và Kim Cương thừa, để lại kho tàng tượng, bảo tháp, tranh và bản kinh bằng tiếng Phạn.
Một đóng góp đặc biệt của Nepal là việc bảo tồn nhiều yếu tố Phật giáo Ấn Độ sau khi các trung tâm lớn tại Ấn Độ suy tàn. Các nghệ nhân và học giả Newar ở Kathmandu, Patan và Bhaktapur duy trì nghệ thuật đúc tượng, chạm khắc, kiến trúc, cùng tranh nghi lễ paubha. Phong cách nghệ thuật Newar sau đó ảnh hưởng sâu rộng đến nghệ thuật Phật giáo Tây Tạng.
Swayambhunath là một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất của Kathmandu. Bảo tháp nằm trên một ngọn đồi, với đôi mắt trí tuệ được vẽ trên khối tháp, nhìn ra thung lũng. Địa điểm này được cả Phật tử lẫn nhiều tín đồ Ấn Độ giáo tôn kính. Người hành hương đi nhiễu quanh bảo tháp, xoay Kinh luân và tụng niệm giữa không gian pha trộn nhiều lớp văn hóa.
Boudhanath, một đại bảo tháp khác tại Kathmandu, là trung tâm quan trọng của cộng đồng Phật giáo Tây Tạng. Chung quanh bảo tháp là các tu viện, trường Phật học và cơ sở sinh hoạt của nhiều truyền thống. Mỗi ngày, Tăng Ni, người dân địa phương, cùng khách hành hương đi theo chiều kim đồng hồ quanh tháp, trì chú, lễ lạy hoặc chỉ lặng lẽ bước đi trong chánh niệm.
Phật giáo Newar là nét độc đáo nhất tại thung lũng Kathmandu. Đây là hình thức Phật giáo Đại thừa và Kim Cương thừa gắn với đời sống của người Newar sử dụng tiếng Phạn và Nepal Bhasa trong nhiều văn bản, nghi lễ. Truyền thống này bảo tồn hệ thống tự viện đô thị gọi là baha và bahi cùng nhiều lễ hội, nghi thức quán đảnh và pháp tu Mật giáo.
Một đặc điểm đáng chú ý là Phật giáo Newar hiện không tổ chức đời sống Tăng sĩ độc thân theo mô hình phổ biến ở nhiều nước. Các chức năng nghi lễ thường do những dòng họ Vajrācārya và Śākya đảm nhiệm. Các vị Vajrācārya có gia đình nhưng kế thừa vai trò chủ trì nghi thức. Đây là một mô hình tôn giáo đặc thù, không nên dùng khuôn mẫu tu sĩ của truyền thống khác để vội đánh giá.
Trong đời sống Newar, ranh giới giữa Phật giáo và Ấn Độ giáo đôi khi rất linh hoạt. Một số thần linh, thánh địa và lễ hội được hai cộng đồng cùng tôn kính nhưng diễn giải theo cách riêng. Sự giao thoa này không có nghĩa hai tôn giáo hoàn toàn giống nhau mà phản ánh lịch sử chung sống lâu dài trong một không gian văn hóa hẹp nhưng đa dạng.
Ba truyền thống cùng hiện diện
Bên cạnh Phật giáo Newar, Phật giáo Tây Tạng có ảnh hưởng mạnh tại vùng núi phía Bắc và trong các cộng đồng như Sherpa, Tamang, Dolpo, Mustang cùng một bộ phận người Gurung, Thakali. Nhiều tu viện thuộc các truyền thống Nyingma, Kagyu, Sakya và Gelug được xây dựng ở vùng Himalaya cũng như tại Kathmandu.
Đời sống Phật giáo vùng núi gắn với các lama, tu viện, nghi lễ cầu an, lễ hội múa mặt nạ, nghệ thuật thangka và việc trì tụng chân ngôn. Tu viện không chỉ là nơi tu hành mà còn góp phần gìn giữ ngôn ngữ, lịch sử, y học truyền thống và bản sắc cộng đồng. Trong những khu vực địa hình hiểm trở, cơ sở tôn giáo còn tham gia giáo dục, cứu trợ và kết nối dân cư.
Từ thế kỷ XX, Nepal chứng kiến sự phục hưng của Phật giáo Theravāda. Phong trào được khởi xướng bởi những người Nepal tiếp xúc với Phật giáo tại Ấn Độ, Sri Lanka và Myanmar. Họ mong muốn trở lại việc học kinh tạng Pāli, xây dựng Tăng đoàn xuất gia và truyền bá giáo pháp bằng ngôn ngữ dễ tiếp cận hơn với đại chúng.
Dưới chính quyền Rana, một số vị Tăng Theravāda từng bị hạn chế hoạt động, thậm chí bị trục xuất vì truyền bá giáo pháp. Năm 1944, các vị bị lưu vong cùng Cư sĩ thành lập Dharmodaya Sabha tại Ấn Độ. Sau những vận động quốc tế, họ được phép trở về Nepal vào năm 1946, tiếp tục xây dựng tự viện, giảng pháp, xuất bản kinh sách và tổ chức lễ Phật Đản.
Phụ nữ giữ vai trò đáng kể trong quá trình phục hưng này, đặc biệt qua hình thức anāgārikā, những nữ tu sống độc thân, giữ giới và tham gia giáo dục Phật pháp. Phong trào Theravāda giúp mở rộng khả năng tiếp cận kinh điển, thiền tập và đời sống xuất gia, tạo thêm một diện mạo mới bên cạnh truyền thống Newar lâu đời.
Ngày nay, ba dòng chảy lớn không tồn tại hoàn toàn tách biệt. Một Phật tử Nepal có thể đến nghe pháp tại một ngôi chùa Theravāda, tham dự lễ hội Newar và lễ bái ở bảo tháp thuộc Phật giáo Tây Tạng. Sự đa dạng ấy giúp Nepal trở thành một không gian đặc biệt, nơi nhiều phương pháp tu tập và hình thức tổ chức cùng hiện diện.
Phật giáo Nepal hiện cũng đối diện không ít thách thức. Đô thị hóa làm biến đổi cảnh quan quanh các di sản; du lịch đại chúng có thể khiến Thánh tích bị thương mại hóa; động đất, khí hậu khắc nghiệt và thiên tai đe dọa nhiều công trình cổ. Việc bảo tồn không thể chỉ là sửa chữa kiến trúc mà còn phải duy trì cộng đồng, nghề thủ công, nghi lễ và tri thức đã tạo nên sức sống của di sản.
Lumbini cũng đứng trước bài toán cân bằng giữa phát triển trung tâm hành hương quốc tế với việc bảo vệ không gian tĩnh lặng và các dấu tích khảo cổ. Nếu chỉ xây thêm công trình đồ sộ mà xem nhẹ môi trường, lịch sử và đời sống cư dân địa phương, ý nghĩa của Thánh địa có nguy cơ bị che khuất bởi chính hoạt động mang danh tôn vinh Đức Phật.
Tìm hiểu Phật giáo Nepal giúp ta thấy một nghịch lý giàu ý nghĩa: nơi Đức Phật đản sinh không phải quốc gia có đa số dân theo Phật giáo, nhưng di sản của Ngài vẫn thấm sâu trong lịch sử, nghệ thuật và bản sắc nhiều cộng đồng. Phật giáo ở đây không chỉ có Lumbini, cũng không thuộc riêng một hệ phái. Đó là một bức tranh nhiều lớp, nối đồng bằng Ấn Độ với đỉnh Himalaya, kết hợp ký ức cổ xưa với những nỗ lực phục hưng hiện đại.
Giá trị lớn nhất Nepal trao cho thế giới không chỉ là việc lưu giữ nơi Đức Phật chào đời. Đất nước này còn cho thấy giáo pháp có thể đi qua nhiều ngôn ngữ, tộc người và hình thức văn hóa mà vẫn hướng con người đến tỉnh thức và từ bi. Bảo vệ Phật giáo Nepal vì thế không chỉ là trách nhiệm của một quốc gia, mà còn là gìn giữ một phần di sản tinh thần chung của nhân loại.
THÍCH NỮ NHƯ HÒA