Sắp tới đây, người ta sẽ dẹp tượng đài – hay nói một cách văn vẻ như vẫn nghe là di dời – chưa biết vào vị trí nào (có thông tin chưa rõ là vào… viện bảo tàng), xóa sổ một không gian thân thiết gắn liền với một sự kiện, một thời điểm bi hùng của Thanh Niên, Sinh Viên, Học Sinh, Phật Tử…
Sau Vu Lan, cụ thể là mồng 1 tháng 8 âm lịch, nhằm ngày 25/8/2014 chúng ta sẽ lại kỷ niệm ngày giỗ lần thứ 51 năm của Quách Thị Trang, chúng ta có còn đến trước tượng người đặt vòng hoa tưởng nhớ một thời Bi-Hùng-Lực của Phật Giáo Việt Nam?…
Chỉ trong vòng 3 hôm sau ngày đánh úp các chùa, phong trào sinh viên và học sinh đã làm rung động thủ đô Sài Gòn. Ngày 25.8.1963, 300 sinh viên, học sinh tổ chức biểu tình tại Công Trường Diên Hồng, phía trước Chợ Bến Thành. Cuộc biểu tình này được tổ chức một cách tài tình bởi vì trong tình trạng giới nghiêm, khắp nơi trong thủ đô đều có các đơn vị võ trang canh gác, nhất là tại trung tâm Sài Gòn…
Một tuần trước cuộc biểu quyết, ông Diệm đã cử Giáo Sư Bửu Hội làm Đại Sứ tại LHQ. Ông này có nhiệm vụ tìm đủ mọi cách ngăn cản một sự lên án chế độ, hay ít nhất cũng phải làm trì hoãn điều đó. Ông Bửu Hội là một nhà bác học nổi tiếng trên thế giới, một chuyên viên về ngành Sinh Hóa Học và bệnh cùi (hủi)…
Thu thập một số tài liệu lịch sử trong vụ Pháp Nạn này, từ nguyên nhân đến quả báo, chúng tôi nhắm một mục đích duy nhất: Nêu lên một cây tiêu để đánh dấu vết xe đổ và tha thiết ước mong rằng trong tương lai không bao giờ còn có một chính phủ nào nghĩ đến sự đàn áp tôn giáo, và không bao giờ quốc dân còn bị chia rẽ vì tôn giáo…
Đây là bức điện văn số 274 trong hồ sơ đã giải mật “Foreign Relations of the United States, 1961–1963” (Hồ Sơ Đối Ngoại Của Hoa Kỳ, 1961-1963) gởi từ Đại Sứ Hoa Kỳ Henry Cabot Lodge về Bộ Ngoại Giao Mỹ. Điện văn gởi từ Sài Gòn ngày 24-8-1963, vài ngày sau trận tấn công đồng loạt các chùa ở Miền Nam Việt Nam…
Việc Phật Tử bị giam cầm làm cho tôi có mặc cảm tội lỗi. Nói làm sao cho dân chúng hiểu được rằng chúng tôi không làm việc đàn áp đó, chúng tôi không chủ trương giết người biểu tình bất bạo động, chúng tôi không đồng ý bắt giam người như vậy! Nhưng chúng tôi cúi đầu nhẫn nhục chờ ngày chúng tôi sẽ trả lời với mọi người bằng hành động…
“Đời tôi để lịch sử xử. Tôi không chịu để ai xử cả.
Sự việc đem các đảng phái quốc gia đối lập ra xét xử là một trọng tội đối với quốc gia, chỉ đưa đất nước rơi vào tay Cộng Sản. Vì thế tôi tự hủy mình cũng như Hòa Thượng Thích Quảng Đức đã tự thiêu là để cảnh cáo những ai chà đạp mọi thứ tự do…
Thể hiện tinh thần hòa hợp và giáo lý lục hòa của đạo Phật, sau khi Pháp Nạn được giải trừ, vào ngày 11.5.1963. Viện Hóa Đạo Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất đã có buổi tiếp kiến phái đoàn Giáo Phái Cổ Sơn Môn tại chùa Ấn Quang – Sài Gòn và sau đó ký kết một bản Thông Cáo Chung…
(Nguyên văn bài nói chuyện của GS. Nguyễn Văn Sâm tại chùa Bát Nhã, CA, USA, ngày 23 tháng 6 năm 2013 nhân Lễ Kỷ Niệm 50 Hòa Thượng Thích Quảng Đức tự thiêu).