Từ năm 1993, ngày 3 tháng 5 hằng năm được Liên Hiệp Quốc chọn làm “Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới” (World Press Freedom Day – viết tắt là WPFD) với chủ đích khích lệ, cổ vũ và khuyến nghị tuân thủ quyền ‘Tự do Báo chí’ trên toàn cầu; nhấn mạnh quyền tiếp cận thông tin báo chí; lên tiếng bảo vệ những tổ chức tập thể và cá nhân hoạt động trong lãnh vực truyền thông trước những cuộc tấn công nhắm vào sự độc lập của báo giới; đồng thời tôn vinh các nhà báo, các ký giả, thông tín viên đã dũng cảm tác nghiệp trong lãnh vực truyền thông – báo chí.
Khởi nguyên, theo đề nghị của UNESCO (Tổ chức Giáo Dục – Khoa Học & Văn Hóa Liên Hiệp Quốc), Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc vào ngày 20.12.1993 chiếu theo Nghị quyết số 48/432 của phiên họp Đại Hội Đồng, đã công bố thiết lập “Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới” nhằm nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của ‘Tự do Báo chí’ và khuyến nghị chính phủ các quốc gia về bổn phận tôn trọng, thực hiện và duy trì quyền ‘Tự do Ngôn luận’ theo Điều 19 của bản Tuyên Ngôn Quốc Tế Nhân Quyền.
Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới đồng thời cũng là ngày UNESCO và các quốc gia thành viên kỷ niệm “Tuyên ngôn Windhoek” – một tuyên ngôn về những nguyên tắc tự do báo chí đầu tiên do các nhà báo châu Phi đưa ra vào năm 1991 ở Windhoek, Namibia.
Thông thường, Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới hằng năm được UNESCO cùng quốc gia thành viên chủ nhà tổ chức với sự chủ tọa của Tổng giám đốc UNESCO và Tổng thống hoặc Thủ tướng nước chủ nhà, và thường được khai mạc bằng một thông điệp của vị Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc đương nhiệm.
Hoạt động của Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới mỗi năm, UNESCO tổ chức quy tụ các nhân vật uy tín có kiến thức sâu rộng, am hiểu và có nhiều kinh nghiệm vượt trội về lãnh vực truyền thông – báo chí, các tổ chức hoạt động vì quyền tự do báo chí và các cơ quan Liên Hiệp Quốc hữu quan để nhận định về tình trạng tự do báo chí trên toàn thế giới, cũng như bàn thảo các giải pháp để giải quyết những thách thức. Từng hội nghị sẽ thảo luận về một chủ đề liên quan đến tự do báo chí, bao gồm sự quản trị hữu hiệu của Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc trong việc theo dõi truyền thông về vấn nạn khủng bố, về tình trạng những tội phạm nghiêm trọng không bị trừng phạt và về vai trò của báo chí tại các quốc gia đang trong tình trạng chiến tranh và sau khi xảy ra chiến tranh.
Từ năm 1997 đến nay, UNESCO cũng đánh dấu Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới hằng năm với đề cập về vấn đề trao Giải Guillermo Cano [cho Tự do Báo chí trên Thế giới] nhằm vinh danh một cá nhân, một tổ chức hay một cơ quan đã đóng góp xứng đáng, xuất sắc vào việc bảo vệ hoặc làm gia tăng quyền tự do báo chí trên toàn cầu, đặc biệt là khi những việc này được thực hiện trong hoàn cảnh phải đối mặt với sự nguy hiểm. Giải tưởng lệ này được thiết lập từ năm 1997 để vinh danh Guillermo Cano Isaza, một nhà báo Colombia bị ám sát ngay trước tòa soạn báo El Espectador của ông ở Bogotá ngày 17-12-1986, do ông đã thực hiện nhiều bài viết tố cáo tội phạm về các trùm ma túy có thế lực lớn ở Colombia. Giải Guillermo Cano sẽ được trao dựa theo sự tiến cử của một Ban Giám Khảo độc lập, gồm 14 chuyên gia uy tín về tin tức; danh sách ứng viên do các tổ chức phi chính phủ quốc tế và địa phương tranh đấu vì tự do báo chí, các quốc gia thành viên UNESCO đề cử.
Ngoài các hoạt động kỷ niệm của Liên Hiệp Quốc, Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới cũng là dịp mà các tổ chức nhân quyền, tổ chức phi chính phủ thuộc lãnh vực báo chí – truyền thông thường đưa ra công luận những tuyên bố về vi phạm quyền tự do ngôn luận hay công bố các bản tuyên bố, thống kê (trung thực, chính xác và cũng có thể cả những tuyên bố, báo cáo cực đoan hay thống kê chưa hoàn toàn chính xác) về vấn đề tự do báo chí của các chính phủ, các quốc gia hay vùng lãnh thổ. Một số các tổ chức quen thuộc đã có ‘tên tuổi’ trên thế giới như:
– Viện Báo Chí Quốc Tế (IPI – International Press Institute): Mạng lưới toàn cầu bao gồm các ký giả, biên tập viên, báo giới tranh đấu cho quyền tự do tiếp cận tin tức độc lập và bảo vệ các nhà báo.
– Liên Đoàn Nhà Báo Quốc Tế (IFJ – International Federation of Journalists): Hiệp hội các Nghiệp đoàn nhà báo lớn nhất thế giới, tiêu chí hoạt động tập trung vào quyền hành nghề, sự an toàn cho nhà báo và các tiêu chuẩn đạo đức nghề báo.
– Ủy Ban Bảo Vệ Nhà Báo (CPJ – Committee to Protect Journalists): Tổ chức độc lập bảo vệ tự do báo chí toàn cầu, cung cấp hỗ trợ pháp lý, y tế; vận động pháp lý và chính trị cho các nhà báo bị đe dọa hoặc bị câu lưu, giam giữ.
– Phóng Viên Không Biên Giới (RSF – Tiếng Pháp: Reporters Sans Frontières): Hoạt động với mục tiêu chống vi phạm quyền tự do thông tin, tố cáo những hành vi bạo lực và độc đoán của các nhà cầm quyền đối với báo chí như bắt bớ, giam cầm, ám hại nhà báo.
– Article 19: (Điều 19 – Tên tổ chức lấy cảm hứng từ Điều 19 Tuyên Ngôn Quốc Tế Nhân Quyền): Một tổ chức nhân quyền quốc tế tập trung đặc biệt vào việc bảo vệ và thúc đẩy quyền tự do ngôn luận cũng như quyền tự do thông tin.
Nhà nước Việt Nam không tham gia với tư cách Thành viên đồng tổ chức hoặc phát động chính thức WPFD – Ngày Tự Do Báo Chí Thế Giới do Liên Hiệp Quốc khởi xướng. Tuy nhiên, nhà nước Việt Nam ghi nhận sự kiện này thông qua việc tuyên bố “duy trì các cam kết về quyền tự do báo chí theo Hiến pháp và bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của người dân”. Theo điều 25 Hiến pháp 2013 và Luật báo chí 2016, công dân Việt Nam có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền tiếp cận thông tin.
Các cơ quan hữu trách của nhà nước luôn khẳng định “báo chí Việt Nam hoạt động đúng pháp luật, phản ánh đa chiều và bảo vệ quyền con người”, đồng thời bác bỏ các nhận xét cho rằng Việt Nam hạn chế quyền Tự do Ngôn luận./.
oOo
QUANG MAI
Sưu tầm & Biên tập 3/5/2026
