Nhạc sĩ Đỗ Kim Bảng – một trong những đại thụ của nền âm nhạc miền Nam Việt Nam, đồng thời cũng thuộc lớp thế hệ tiên phong đặt nền móng cho dòng tân nhạc Phật giáo và thể loại nhạc sinh hoạt Gia Đình Phật Tử (GĐPT), thường tham gia sinh hoạt văn nghệ trong trường học và trong GĐPT cùng với các thân hữu văn nghệ sĩ quen thuộc như Phạm Mạnh Cương, Nguyễn Hữu Ba, Văn Giảng, Hồ Đăng Tín, Hoàng Nguyên, Kiêm Đạt, Diên Nghị (nhạc), Tạ Ký (thơ), Lữ Hồ (văn), Minh Tuyền (nhiếp ảnh)…
Nhạc phẩm “Mục Kiền Liên” (sáng tác năm 1952) của ông – lấy cảm hứng từ sự tích Tôn giả Mục Kiền Liên cứu mẹ trong nhà Phật – đã được trình bày trong lễ Vu Lan tại Huế; sau đó không lâu Ca sĩ Hà Thanh thu âm vào dĩa nhựa (dĩa than / phonograph records) rồi được lưu hành rộng rãi trong phong trào Phật giáo đang thời kỳ phát triển mạnh mẽ ở Huế lúc bấy giờ. Về sau này “Mục Kiền Liên” được giới âm nhạc cho là một trong những sáng tác “bình minh” của nền tân nhạc Phật giáo tại Huế vào đầu thập niên 1950. Hằng năm ca khúc này thường vang lên đầy xúc động trong các mùa Vu Lan ‘tháng Bảy ngày Rằm xá tội vong nhân’ từ thuở ấy cho đến tận ngày nay…
Đìu hiu gió bóng chiều rơi theo lá thu
Có đàn chim bay vẩn vơ
Chuông chùa xa đưa thuyền mơ…
Mục Kiền Liên đứng nhìn cảnh đêm dần lan
Nhớ mẹ xót xa tâm hồn
Bóng mẹ biết bây giờ đâu?
Đây nơi âm cung, gió đưa tiếng sầu tê lòng
Đây nơi ôi nơi, mẹ ta đã đền tội thế
Diêm Vương! Diêm Vương! Hãy cho thân này phúc mọn
Cơm đây! Cơm đây! Mẹ ơi hãy thời (xơi) đi mẹ
Nhưng than ôi! Cơm hóa than! Lạy Phật ngài ban ơn lành!
Mục Kiền Liên! Gió mang ánh vàng tưới rọi âm cung
Mục Kiền Liên! Cánh sen trắng trong dịu tỏa bao lòng
Mục Kiền Liên! Cúi đội ơn Ngài cứu độ vong nhân
Mục Kiền Liên! Chúng con cố nguyện noi từng bước vàng
Ôi Mục Kiền Liên!
Còn bài hát “Vui Dựng Gia Đình” mang giai điệu hành khúc vui tươi, hào hùng nhưng rất gần gũi, đầm ấm cũng là một trong những bài hát sinh hoạt GĐPT nổi tiếng nhất của Nhạc sĩ Đỗ Kim Bảng. Bài ca thể hiện tinh thần đoàn kết, kề vai thích cánh hân hoan xây dựng ‘mái lam yêu’ Gia Đình Phật Tử mà có lẽ ít có Huynh Trưởng, Cựu Huynh Trưởng GĐPT nào – nam cũng như nữ, trẻ hay đã già – mà không biết, không thuộc. Nhạc phẩm này không chỉ đã ăn sâu vào ký ức của các thế hệ Huynh Trưởng mà còn quen thuộc với phần lớn Đoàn Sinh GĐPT từ trước tới nay, từ quốc nội ra đến hải ngoại…
Hè dô ta đây bao lòng trai hăng
Về đây mang theo bao niềm hân hoan
Anh bên em, em bên chị vui làm
Đời bừng tươi trong gắng công âm thầm.
Gai cùng chông mình coi thường
Mưa cùng sương mình không sờn
Gia Đình kia ta cùng đắp xây
Xây từ bi làm móng nền
Xây tường phên bằng chí bền
Và lợp nên bao hương đạo thiêng.
Hè dô ta đây bao lòng trai hăng
Về đây mang theo bao niềm hân hoan
Tay bên tay ta vui dựng Gia Đình
Làm đời tươi thêm với tâm chân thành.
Hãy đọc lại một đoạn trích nói về hoàn cảnh sáng tác và khung cảnh lúc bài hát này được phổ biến lần đầu tiên khi ấy:
“…Sau Hội Nghị Phật Giáo Toàn Quốc Việt Nam năm Tân Mão – 1951 tại chùa Từ Đàm, Huế. Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam đã khai nguyên công cuộc giáo dục thanh, thiếu, đồng niên bằng hệ thống trường Bồ Đề. Đầu mùa Hè năm 1951, trường Bồ Đề Huế được khởi công xây dựng. Đây là cơ sở giáo dục theo tinh thần Phật giáo được xây dựng đầu tiên trên toàn lãnh thổ Việt Nam, việc xây dựng có sự góp công, góp sức của toàn thể Huynh Trưởng và Đoàn Sinh GĐPT Thừa Thiên.
Chắc anh chị em còn nhớ, theo thông tư của Ban Hướng Dẫn GĐPT Thừa Thiên lúc bấy giờ là: ”Để đóng góp vào công cuộc xây dựng trường Bồ Đề Huế, mỗi Huynh Trưởng phải góp 5 viên gạch, Đoàn Sinh mỗi người mỗi viên, loại gạch vồ; cùng mỗi người một ngày công. Gia Đình nào đều tự tìm phương tiện chuyên chở số gạch đã góp đến nơi công trình và cùng ở lại làm công tác một ngày do Ban Hướng Dẫn ấn định”.
Hai năm sau khi xây dựng xong ngôi trường nầy thì Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam lại quyết định xây dựng thêm một trường Bồ Đề ở phía hữu ngạn sông Hương và đặt tên là trường Bồ Đề Hữu Ngạn. Vì thế, cho nên trường Bồ Đề Huế cũng được đổi tên là trường Bồ Đề Thành Nội. […]
Trong dịp khởi công xây dựng trường Bồ Đề Huế, nhạc sĩ Kim Bảng (tức Huynh Trưởng Đỗ Kim Bảng) đã sáng tác ca khúc Vui Dựng Gia Đình. Tôi còn nhớ, chính nhạc sĩ Kim Bảng đã đứng trên bục máy phóng thanh, anh tự đàn và hát để bắt giọng cho tất cả Huynh Trưởng và Đoàn Sinh chúng tôi đang lao động hăng say trên công trường cùng hát theo. Lời ca reo vui, cuốn hút, dồn dập thật là sôi động, náo nức. Hai bè hát đuổi nhau nghe râm ran cả một góc trời:
…Gai cùng chông, mình coi thường
Mưa cùng sương, mình không sờn
Gia Đình kia ta chung đắp xây…
Tiếng hát cứ dồn dập, vút cao, lan tỏa… làm cho mọi người hả hê, nôn nao, phấn chấn. Nhìn trên khuôn mặt các anh chị Huynh Trưởng và các em Đoàn Sinh dù thấm đẫm mồ hôi nhưng tất cả đều lộ rõ nét hân hoan, vui sướng. Cái nắng gay gắt của mùa Hè ở Huế vẫn không làm chùn tay mọi người trong công việc.
Có thể nói, Vui Dựng Gia Đình là một ca khúc dạt dào sinh lực tuổi trẻ, tràn đầy tinh thần Bi-Trí- Dũng của Huynh Trưởng và Đoàn Sinh GĐPT Thừa Thiên lúc bấy giờ…” (trích ‘Những ca khúc in dấu trên những chặng đường lịch sử’ của Tâm Quang – Đặng Ngọc Bích).
oOo
Nhạc sĩ Đỗ Kim Bảng sinh ngày 5-6-1932 tại Huế, nguyên quán gốc tại Quảng Nam. Thuở nhỏ sống với gia đình ở Huế và Đà Lạt. Ông là bạn đồng khoa với Nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương từ trường Trung học Khải Định cho đến Cao đẳng Sư Phạm và Đại học Văn Khoa Hà Nội. Ông học đàn với nhạc sĩ Lê Quang Nhạc và được Nhạc sĩ Hùng Lân dạy thêm về nhạc lý; “học lỏm” nhạc lý Tây phương với Nhạc sĩ Văn Giảng và học thêm cổ nhạc với Nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba.
Nhạc phẩm “Mùa Thi” là một trong số những sáng tác đầu tay của ông. Rất bất ngờ, nhạc phẩm đầu tay này đã được trình bày trong dịp phát phần thưởng của trường Khải Định (Huế) vào Hè năm 1952 rồi tạo thành nên một làn sóng lan rộng khắp giới trẻ lúc bấy giờ. Năm 1954 nhạc phẩm này được Ban hợp ca Thăng Long chọn làm nhạc cảnh để trình diễn ở Sài Gòn, Hà Nội.
Năm 1954, ông theo toán sinh viên miền Bắc di cư vào Nam rồi tiếp tục học Cao đẳng Sư Phạm. Tốt nghiệp (1955), ông được Bộ Quốc Phòng VNCH bổ nhiệm phụ trách Văn hóa trường Võ Bị Quốc Gia Đà Lạt. Năm 1960 ông nhập ngũ, thụ huấn tại Quân trường Bộ binh Thủ Đức và ra trường với cấp bậc Chuẩn úy. Giai đoạn này (từ 1961) vợ chồng ông cư ngụ tại Ngã tư Bảy Hiền – vùng ngoại ô Sài Gòn thời ấy. Từ 1965-1969, ông công tác tại Phòng Văn Nghệ Cục Tâm Lý Chiến. Năm 1969, Bộ Giáo Dục VNCH biệt phái về trường Trần Lục dạy học, cho đến 30-4-1975 thì bị bắt đi tù “cải tạo” ở Long Giao 4 năm. Năm 1980, ông cùng gia đình vượt biên, định cư tại tiểu bang Massachusetts, Boston, Hoa Kỳ và dạy song ngữ cho đến khi hưu trí (1995). Từ năm 2000 gia đình ông an cư tại Little Saigon, Nam California cho đến nay.
Ngoài nhạc Phật giáo và nhạc sinh hoạt GĐPT, Nhạc sĩ Đỗ Kim Bảng đã đóng góp vào nền tân nhạc Việt Nam nhiều tác phẩm giá trị và nổi tiếng như:
- Mùa thi (1951).
- Tiếng hò thôn Vỹ (1952).
- Mưa đêm ngoại ô (1961).
- Bước chân chiều chủ nhật (1963).
- Xin dìu nhau đến tình yêu (1965).
- Chủ Nhật buồn (1969).
- Mùa thương tay đợi mắt chờ (Đỗ Kim Bảng – Y Vân).
- Vòng tay giữ trọn ân tình (Đỗ Kim Bảng – Y Vân).
- Những người đi giữ quê hương (trường ca).
- Sương đêm.
- Trắng đêm kỷ niệm.
- Muộn màng.
- Khúc hát ngày mai.
- Xuân vẫn còn xuân.
- Hẹn em mùa xuân thắm.
- …
Là một người viết nhạc thuộc trong số những “huyền thoại tân nhạc” thế hệ đầu tiên, nhưng Đỗ Kim Bảng rất khiêm tốn; và đặc biệt là ông sáng tác không chú trọng vào một chủ đề nào. Ông tự nhận một cách hóm hĩnh mình là người “bạ đâu xâu đó”. Ông cũng không lưu tâm nhiều đến việc “lăng-xê” các nhạc bản của mình hay cố “đánh bóng” tên tuổi mình như một số văn nghệ sĩ khác. Niềm vui của ông là chỉ cần công chúng cảm nhận và đón nhận nhạc phẩm; được anh chị em nghệ sĩ thích trình diễn sáng tác của mình thì đó đã là điều hỷ lạc./.
QUANG MAI
Sưu tầm & biên tập